Có thể bạn đã nghe qua khái niệm Black Swan, 1 ẩn dụ cho những biến cố không ai ngờ tới, nhưng đủ sức làm thay đổi trật tự của thế giới.
Trước thế kỷ 17, người dân châu Âu tin rằng tất cả thiên nga đều màu trắng, vì họ chỉ từng thấy loài thiên nga trắng ở châu Âu. “Thiên nga đen” khi đó là một ẩn dụ cho những điều không thể tồn tại.
Tuy nhiên, năm 1697, nhà thám hiểm người Hà Lan Willem de Vlamingh trong hành trình dọc bờ Tây nước Úc đã phát hiện ra thiên nga màu đen thực sự. Phát hiện này khiến cả châu Âu bất ngờ và trở thành một biểu tượng triết học về sự sụp đổ của niềm tin tuyệt đối.
Câu chuyện ấy nói lên một điều đơn giản mà sâu sắc: điều ta cho là chắc chắn nhất, đôi khi lại là điều rất mong manh.
Tôi nghĩ về The Black Swan mỗi khi nhìn lại những cú sốc đã qua, sự sụp đổ từ vụ gian lận kế toán để đời của Enron năm 2001 (too big too fail), vụ tấn công khủng bố ngày 11/9/2001, khủng hoảng tài chính 2008, đại dịch COVID-19, …. Chúng đều có điểm chung: trước biến cố, ít ai tin nó có thể xảy ra. Nhưng khi nó đến, ai cũng phải thốt lên “đáng lẽ chúng ta phải thấy trước”. Cái đáng sợ không phải là biến cố, mà là sự tự tin thái quá rằng ta hiểu cách thế giới vận hành rất rõ và không có sự phòng bị.
Không phải cú sốc nào cũng là Black Swan. Một số rủi ro ta biết chắc nó có thể xảy ra, chỉ là không biết khi nào. Trong khi đó, Black Swan là những biến cố nằm ngoài mọi mô hình dự báo, phá vỡ toàn bộ giả định nền tảng với 3 tính chất cốt lõi (i) hiếm có, (ii) tác động lớn, (iii) chỉ có thể giải thích hồi tố. Thế giới ngày nay càng phức tạp, mọi hệ thống càng dễ tổn thương vì tính phi tuyến. Thay vì cố đoán chính xác tương lai sẽ diễn ra như thế nào, có lẽ quan trọng hơn là học cách tồn tại trong sự không chắc chắn.
Một danh mục đầu tư, một doanh nghiệp hay một cuộc đời chỉ thật sự bền vững khi nó chịu được biến cố và thậm chí mạnh lên sau cú sốc. Người khôn ngoan không đặt cược vào việc mình sẽ đúng, mà chuẩn bị để có thể sống sót nếu mình ra quyết định sai bằng cách giảm thiểu rủi ro. Bởi cuối cùng, điều định hình chúng ta không phải là những gì ta đoán đúng, mà là cách ta vẫn tồn tại và đứng dậy sau những cú ngã không nằm trong bất kỳ kế hoạch nào.
